Anadolu’dan Endonezya’ya Afyon Ticareti: Tarihi Bir Yolculuk

Günümüzde uyuşturucu salgınına yönelik araştırmalar ve operasyonlar, İzmir’den dünya pazarlarına afyon ihracatının birkaç asırlık geçmişini yeniden gündeme getiriyor. Dr. Jan Schmidt’in “From Anatolia to Indonesia – Opium Trade and The Dutch Community of İzmir, 1820-1940” başlıklı kapsamlı belgesel çalışmaları, bu tarihi ticaretin derinliklerine ışık tutuyor.

Dr. Jan Schmidt’in Mirası ve Afyon Ticareti Araştırmaları

Afyon ve opium araştırmaları alanında Dr. Jan Schmidt, 11 Ağustos 2025’te aramızdan ayrılmış olsa da, çalışmalarıyla bilim dünyasında kalıcı bir iz bırakmıştır. Leiden Üniversitesi’nde Osmanlı Dilbilimcisi Öğretim Görevlisi olan Dr. Petra de Bruijn, Schmidt’in vefatı üzerine yaptığı açıklamada, onun Osmanlı kodikolojisi ve tarihi alanında en üretken ve bilgili bilim insanlarından biri olarak hatırlanacağını belirtmiştir. 1951’de Hollanda’da doğan Schmidt, Leiden Üniversitesi’nde Tarih ve Orta Doğu Dilleri ve Kültürü eğitimi almış, 1992’de doktorasını tamamlamıştır. İngiltere’deki Manchester Üniversitesi’nde öğretim görevlisi olarak da çalıştıktan sonra Leiden Üniversitesi’ne dönmüş ve 1998-2007 yılları arasında NWO tarafından finanse edilen projelerde kataloglama uzmanı olarak görev yapmıştır. 2004-2016 yılları arasında ise Orta Doğu Çalışmaları Bölümü’nde Türkçe öğretim görevlisi olarak hizmet vermiştir. Emekliliğinin ardından da üniversite ile olan bağını sürdüren Schmidt’in en önemli eserlerinden biri, Leiden Üniversitesi Kütüphanesi ve Hollanda’daki Diğer Koleksiyonlardaki Türkçe El Yazmaları Kataloğu’dur.

İzmir ve Hollandalı Levantenlerin Afyon Ticaretindeki Rolü

Dr. Jan Schmidt’in “From Anatolia to Indonesia – Opium Trade and The Dutch Community of İzmir, 1820-1940” adlı eseri, İzmir’de yerleşik Hollandalı levantenlerin afyon ticaretindeki rolünü detaylı bir şekilde ortaya koymaktadır. Osman Öndeş’in de vurguladığı gibi, İzmir’den afyon ihracatında Jacop (Jan) Schmidt van Lennep öne çıksa da, Baltazzi, Alfred Keun, Wissing ve Dutilh gibi ailelerin de bu ticarette önemli payı bulunmaktadır. Hollandalı tüccarların İzmir ve Ege Bölgesi’ni afyon yetiştirmek üzere tercih etmelerinin başlıca nedeni, Kapitülasyonlar‘ın kendilerine sağladığı sınırsız ayrıcalıklardır. Bu durum, Osmanlı Devleti’nin de afyon belasının kurbanı olmasına yol açmıştır. Afyon pazarının ana kaynakları Karahisar, Konya, Gediz, Akhisar, Çal, Alaşehir, Balıkesir, Uşak, Kula ve Çeşme gibi bölgeler olmuştur.

Sanayi Devrimi ve Buharlı Vapurların Etkisi

Sanayi devrimi, sömürgeleştirme sürecini hızlandırmış ve afyon ticaretinin küresel ölçekte genişlemesine zemin hazırlamıştır. Yeni tekniklerin icadı ve iletişim devrimi, özellikle demiryolları, telgraf ve buharlı vapur taşımacılığı, bu gelişimi desteklemiştir. İzmir, bu gelişmelerden büyük ölçüde etkilenerek 19. yüzyılın ikinci yarısında afyon ticaretinin önemli bir ihra limanı haline gelmiştir. İzmir, Manisa, Kasaba, Uşak ve Afyon Karahisar arasında inşa edilen demiryolları, Levanten tüccarların ve gemi acentelerinin etkinliğini artırmıştır. Karahisar, Anadolu afyonunun üçte ikisini üretmekteydi ve demiryoluyla İzmir’e ulaşım süresi önemli ölçüde kısalmıştır. 1863 ile 1838 yılları arasında İzmir’den deniz yoluyla yapılan ihracatın iki katına çıkmasında Anadolu demiryollarının büyük etkisi olmuştur.

İlk Buharlı Vapurlar ve Afyon Sevkiyatı

İzmir ve İstanbul arasında ilk düzenli buharlı gemi seferleri 1835 yılında başlamıştır. 1840’da İngiliz Peninsular & East Steamships Inc. (P&O), İngiltere ve Mısır arasında düzenli bir hizmet başlatmış ve aynı zamanda Londra’yı Malta, Atina, İzmir, İstanbul, Beyrut ve Yafa’ya bağlayan yolcu ve kargo hizmetleri de sunmuştur. Buharlı vapurlarla taşınan ilk afyon, 1837’de inşa edilen P&O Liner “Tagus” gemisiyle sevk edilmiştir. 1847’de P&O yandan çarklı yük/yolcu vapuru “Achilles” ile İzmir’den denizaşırı ülkelere afyon sevkiyatı yapılmıştır. 1852’den itibaren P&O gemileriyle Singapore ve Avustralya’ya afyon sevkiyatı düzenli hale gelmiştir. Bu süreçte, özellikle P&O ve Cunard gibi İngiliz şirketlerinin gemileri, Türk bayraklı ticaret gemilerinin azlığına rağmen afyon ticaretinde önemli bir rol oynamıştır.

Ticari Rekabet ve Teknolojik Gelişmeler

19. yüzyılın ortalarında, gemi şirketleri arasındaki rekabet navlun fiyatlarının düşmesine neden olmuştur. 1852’de P&O dışında başka bir armatörlük şirketi, daha yüksek sürate sahip gemileriyle Levant-Çin limanları arasında seferlere başlamıştır. Bu dönemde, teknolojik gelişmeler hızla devam etmiş, pervaneli vapurlar giderek daha fazla yer bulmaya başlamıştır. Ancak, yüksek basınç nedeniyle pistonlarda yaşanan sorunlar ve afyon tüccarlarının yüklerinin denizden etkilenmesinden çekinmesi gibi faktörler, bu geçiş sürecini etkilemiştir. Buna rağmen, deniz taşımacılığındaki rekabet ve teknolojik ilerlemeler, afyon ticaretinin daha hızlı ve güvenli bir şekilde gerçekleşmesine olanak tanımıştır.

Son Afyon Sevkiyatları ve Levanten Ailelerin Rolü

1848’de Hollanda bayraklı son yelkenli gemi “Boreas” ile İzmir’den 140 kasa afyon Vlaardingen ve Rotterdam limanlarına gönderilmiştir. Bu gemilerin navlunları buharlı gemilere göre daha düşük olsa da, seyir süreleri daha uzundu. 1851’de Osmanlı Hayriye şirketi ve 1853’de Mısır Aziziye şirketi gibi yerli şirketler de hizmete girmiş, ayrıca Yunan, Belçika, İtalyan, İspanyol, ABD ve Alman bayraklı vapurlar da İzmir’den afyon yükü taşımaya başlamıştır. 1870’lere gelindiğinde İzmir’den yapılan afyon ihracatında Jacop Van Lennep, Dutilh, Lochner & Co. gibi tüccarlara ait ayrıntılı kayıtlar bulunmaktadır. 1856’da inşa edilen “Rhone” vapuru ile Alfred Lavino, İzmir’den 75 sandık afyon ihraç etmiştir. Bu süreç, Hollanda ile Osmanlı İmparatorluğu arasında daha yoğun ticari ilişkilerin başlangıcı olarak kaydedilmiştir. Jacob van Lennep, 1 Şubat 1855’te İzmir’de vefat etmiş ve Seydiköy’deki mezarlığa defnedilmiştir.

İlk afyon seferi yapan Yolcu/yük gemisi yandançarklı“Tagus”. Kaynak:P&O Arşivi.

İzmir Limanı’na afyon seferi yapan vapurlardan yandan çarklı yük/yolcu vapuru Achilles. Kaynak: P&O Arşivi